ใช้กัญชาต้องผ่านหมอ สิ้นสุดยุคสุญญากาศ? | เก็บตกจากวชิรวิทย์

• สิ้นสุดยุคสุญญากาศ นำสู่การควบคุมภายใต้ระบบแพทย์ ด้วยการออกประกาศให้กัญชาเป็น “สมุนไพรควบคุม” จะใช้ต้องมีใบรับรองแพทย์
• ผู้ป่วยได้รับความคุ้มครองมากขึ้น ส่วนผู้ใช้เพื่อสันทนาการจะไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายใหม่ ขณะที่ผู้ประกอบการและเกษตรกรต้องปรับเปลี่ยนโมเดลธุรกิจ
• การปราบปรามการลักลอบส่งออกกัญชาสะท้อนเจตจำนงในการฟื้นฟูภาพลักษณ์ประเทศ ทว่าการบังคับใช้ในทางปฏิบัติต้องเผชิญกับความท้าทาย และแรงต่อต้านจากกลุ่มสนับสนุนกัญชาเสรี 

การปราบปรามการลักลอบขนกัญชาออกนอกประเทศอย่างเข้มข้นที่นำโดยรัฐมนตรีสาธารณสุข นายสมศักดิ์ เทพสุทิน อาจเป็นสัญญาณชัดเจนว่านโยบายกัญชาของประเทศไทยจากที่ปล่อยให้อยู่ในช่วงสุญญากาศมานาน มาสู่ระบบควบคุม ที่มีกรอบกฎหมายชัดเจน

หากมองย้อนกลับไป การถอดกัญชาออกจากบัญชียาเสพติดในปี 2565 โดยที่ยังไม่มี พ.ร.บ.กัญชาฉบับสมบูรณ์รองรับ เป็นการสร้าง “สุญญากาศทางกฎหมาย” ที่ส่งผลให้เกิดปัญหาหลากหลายมิติ เกิดการใช้เพื่อสันทนาการแพร่หลาย โฆษณาเกินจริง และที่สำคัญคือการขาดมาตรการป้องกันไม่ให้กัญชาไทยรั่วไหลออกสู่ตลาดเถื่อนระหว่างประเทศ

ผลลัพธ์ที่ตามมาคือความกดดันจากประชาคมระหว่างประเทศ โดยเฉพาะอังกฤษ อินเดีย และฮ่องกง ที่เริ่มมองไทยเป็น “แหล่งส่งออกสารเสพติดอ่อน” สร้างความตึงเครียดทางการทูตและทำลายภาพลักษณ์ของไทยในเวทีโลก ขณะที่ภายในประเทศก็เกิดปัญหาการใช้ในกลุ่มเยาวชน การขับขี่ภายใต้อิทธิพลกัญชา และการขาดความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องในการใช้งาน

จาก “ยาเสพติด” สู่ “สมุนไพรควบคุม” 

เมื่อ พ.ร.บ.กัญชาฉบับสมบูรณ์ยังต้องใช้เวลาอีกอย่างน้อย 2 ปี รัฐบาลจึงเลือกใช้กลไก “สมุนไพรควบคุม” เป็นแนวทางชั่วคราวที่สามารถบังคับใช้ได้อย่างรวดเร็ว โดย (ร่าง) ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) จะผ่านกระบวนการรับฟังความเห็นสาธารณะ 15 วัน ก่อนนำไปหารือในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย คาดว่าจะแล้วเสร็จในปลายเดือนมิถุนายน 2568 ประชาชนและผู้ประกอบการจะมีเวลาประมาณ 40 วันในการปรับตัวหลังจากที่ประกาศมีผลบังคับใช้ โดยมีหลักการสำคัญคือ

• การจำกัดขอบเขตการใช้งานให้อยู่ในกรอบการแพทย์เท่านั้น
• ต้องมี “ใบรับรองแพทย์” สำหรับการใช้งานทั้งของคนไทยและชาวต่างชาติ
• ผู้ใช้เพื่อรักษาต้องมีโรคที่ชัดเจน เช่น ลมชัก นอนไม่หลับ ปวดเรื้อรัง ฯลฯ
• มีการจำกัดปริมาณการใช้ต่อเดือน แพทย์สามารถสั่งจ่ายช่อดอกกัญชาได้ครั้งละไม่เกิน 30 กรัมต่อ 30 วัน โดยคำนวณจากข้อมูลการใช้จริงที่ประมาณ 1 กรัมต่อวัน สำหรับโรคที่มีข้อบ่งชี้ชัดเจน
• มีบทลงโทษหากใช้เกินหรือใช้โดยไม่มีใบอนุญาต

ผลกระทบกับประชาชน ระหว่างความชัดเจนและข้อจำกัด

การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ส่งผลกระทบต่อประชาชนในหลายมิติ ผู้ป่วยที่ใช้กัญชาเพื่อการรักษาจะได้รับความคุ้มครองและความชัดเจนมากขึ้น แต่ต้องผ่านกระบวนการทางการแพทย์ที่เป็นระบบ ในขณะที่กลุ่มผู้ใช้เพื่อสันทนาการจะได้รับผลกระทบมากที่สุด เนื่องจากการใช้เพื่อความบันเทิงจะไม่ได้รับอนุญาตภายใต้กฎหมายใหม่

สำหรับเกษตรกรและผู้ประกอบการ การเปลี่ยนแปลงนี้หมายถึงการปรับโมเดลธุรกิจอย่างรากฐาน จากการขายให้ผู้บริโภคทั่วไปมาเป็นการขายผ่านระบบทางการแพทย์เท่านั้น ธุรกิจร้านกัญชาจำนวนมากอาจต้องปิดตัวหรือเปลี่ยนรูปแบบการดำเนินงาน

การปราบปรามที่ท่าอากาศยานดอนเมืองเป็นมากกว่าการจับกุมธรรมดา แต่เป็นการแสดงเจตจำนงต่อประชาคมระหว่างประเทศว่าไทยไม่ใช่แหล่งส่งออกสารเสพติด การบูรณาการระหว่างหน่วยงานต่างๆ ทั้งท่าอากาศยาน ศุลกากร กรมการแพทย์แผนไทย และกระทรวงการต่างประเทศ แสดงถึงความจริงจังในการแก้ไขปัญหาและฟื้นฟูความสัมพันธ์ทางการทูตที่เคยเสียหาย

แม้ทิศทางจะชัดเจน แต่การนำนโยบายไปปฏิบัติยังมีความท้าทายหลายประการ ระบบสาธารณสุขจะต้องมีความพร้อมรองรับผู้ป่วยจำนวนมากที่อาจต้องการใช้กัญชาเพื่อการรักษา การแยกแยะระหว่างการใช้เพื่อการแพทย์และการใช้เพื่อสันทนาการในทางปฏิบัติอาจมีความซับซ้อน และเจ้าหน้าที่ผู้บังคับใช้กฎหมายจะต้องมีความรู้และเครื่องมือที่เพียงพอ

นอกจากนี้ การต่อต้านจากกลุ่มผลประโยชน์ในอุตสาหกรรมกัญชาที่เคยได้รับประโยชน์จากระบบเสรีก็เป็นอีกหนึ่งความท้าทาย หรืออาจกลับไปสู่ใต้ดินอีกครั้ง

ในระยะสั้น อุตสาหกรรมกัญชาที่เคยมีมูลค่าหลายพันล้านบาทอาจหดตัวลงอย่างมีนัยสำคัญ แต่ในระยะยาว การมุ่งเน้นไปที่การใช้ทางการแพทย์อาจเปิดโอกาสใหม่ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์กัญชาทางการแพทย์ที่มีคุณภาพสูงและมาตรฐานสากล เกษตรกรและผู้ประกอบการจะต้องปรับโครงสร้างธุรกิจจากการผลิตเพื่อตลาดมวลชนมาเป็นการผลิตเพื่อใช้ทางการแพทย์ ซึ่งต้องการมาตรฐานและกระบวนการผลิตที่แตกต่างกัน

สำหรับประชาชนที่มีกัญชาในครอบครองในขณะนี้ ควรเตรียมความพร้อมโดยการศึกษาข้อมูลและปรึกษาแพทย์หากมีความจำเป็นต้องใช้เพื่อการรักษา หรือเตรียมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมหากเคยใช้เพื่อสันทนาการ ส่วนผู้ประกอบการควรเริ่มศึกษาและวางแผนการปรับโมเดลธุรกิจให้สอดคล้องกับกฎระเบียบใหม่